Er Kreppa í kortunum? Hvernig lesa má merki frá markaðinum og fréttum

Efnahagssveiflur eru eðlilegur hluti af hringrás hagkerfisins. Tímabil vaxandi hagvaxtar fylgja tímabil kólnunar – og stundum alvarlegri samdráttar. En hvernig getum við séð fyrir kreppu áður en hún skellur á? Hvaða merki sendir markaðurinn? Og hvað segja fréttir og tölur um núverandi stöðu?

Í þessari grein förum við yfir þau helstu efnahagsmerki sem fjárfestar, fyrirtæki og almenningur fylgjast með þegar óvissa steðjar að – og hvort við séum nú á leið inn í nýtt samdráttar- eða kreppuskeið.

Hvað er kreppa?

Efnahagskreppa er tímabil langvarandi samdráttar, oft skilgreind sem þegar landsframleiðsla (VLF) dregst saman í tvö eða fleiri samfelld fjórðungstímabil. Kreppur einkennast af:

• Minnkandi hagvexti eða samdrætti
• Hækkandi atvinnuleysi
• Samdrætti í neyslu og fjárfestingum
• Lækkun eigna og hlutabréfa
• Veikari gjaldmiðli og minnkandi útflutningi

Merki sem benda til kólnunar eða kreppu

1. Fallandi hlutabréfamarkaður

Langvarandi verðlækkun á hlutabréfamörkuðum er eitt af fyrstu merkjunum um minnkandi trú á efnahagsvöxt. Sérstaklega ef lækkunin nær til fjölbreyttra geira og markaðurinn bregst illa við jákvæðum fréttum.

Dæmi: Ef bankar, tryggingafélög og framleiðslufyrirtæki lækka allir samtímis – gæti það verið vísbending um víðtækan samdrátt.

2. Vaxtakúrfan flöt eða öfug

Vaxtakúrfan sýnir muninn á skammtíma- og langtímavaxtastigi. Þegar hún verður öfug (þ.e. stýrivextir eru hærri en langtímavaxtir) telja margir það sterkt merki um væntanlegan samdrátt.

Slík öfug vaxtakúrfa hefur verið forboði síðustu sjö kreppna í Bandaríkjunum.

3. Hægari hagvöxtur og neikvæðar spár

Efnahagsspár Seðlabanka, OECD, Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og ráðgjafarfyrirtækja endurspegla oft raunverulegt ástand. Ef horfur breytast úr vexti yfir í stöðnun eða samdrátt – og það ítrekað – þá er ástæða til að hafa varann á.

4. Minnkandi neysla og lækkandi viðskiptaveltur

Neysluvísar og smásöluvísitala eru góð mælitæki á sjálfstraust almennings. Ef heimilin fara að draga úr útgjöldum – sérstaklega í stærri fjárfestingum (bílar, tæki, ferðir) – þá eru blikur á lofti.

5. Samdráttur í atvinnulífi og aukið atvinnuleysi

Fyrirtæki sem fækka starfsfólki, frysta ráðningar eða minnka vinnutíma eru einnig vísbending um að ástandið versni.

Á Íslandi hafa sum fyrirtæki í byggingariðnaði, ferðaþjónustu og nýsköpun sýnt teikn um að slaka á.

6. Tíðni neikvæðra frétta

Ef fjölmiðlar byrja að fjalla sífellt meira um „samdrátt“, „skuldavanda“, „minnkaða eftirspurn“ eða „hækkandi gjaldþrotatíðni“ – getur það haft bein áhrif á væntingar, sem aftur styrkir neikvæða þróun.

Hvað segja nýjustu fréttir og tölur?

• Seðlabanki Íslands hefur haldið stýrivöxtum óbreyttum í 9,25%, en gefið til kynna að lækkun sé möguleg á seinni hluta ársins ef verðbólga heldur áfram að hjaðna.
• Verðbólga hefur dregist saman úr 10% niður í 6,8%, en kjarnaverðbólga helst þrálát.
• Atvinnuleysi er enn lágt, en aukning í skráningum hefur sést í ákveðnum geirum, m.a. ferðaþjónustu og nýsköpun.
• Húsnæðismarkaður hefur kólnað, með minni eftirspurn og stöðugum verðlagsþróun.
• Neikvæðar fréttir frá Evrópu og Bandaríkjunum valda áhyggjum – vöxtur í Þýskalandi hefur staðnað og bandarískir neysluvísar gefa til kynna varfærni.

Er kreppa líkleg – eða aðeins tímabundin kólnun?

Við erum ekki í kreppu sem stendur – en ýmsar vísbendingar gætu bent til þess að við séum á mótum:

• Já, það eru blikur á lofti – t.d. í formi stöðnunar í vexti, hárrar verðbólgu og þreytu neytenda.
• En einnig eru vonarglæður – eins og batnandi efnahagsspár, stöðugur vinnumarkaður og vonir um lækkun vaxta.

Flest bendir til að við séum í kólnun – en ekki í fullskapaðri kreppu… enn sem komið er.

Hvernig getur fjárfestir brugðist við?

1. Endurmeta áhættu í eignasafni – draga úr óvissu og sveiflum.
2. Skoða varfærnari fjárfestingar – t.d. arðgreiðslufélög, fasteignatengd félög, eða fjármálafélög með sterkan rekstur.
3. Spara og byggja upp lausa fjármuni – til að nýta tækifæri síðar.
4. Forðast of mikla viðbragðsáhættu – panik-sala getur reynst dýr.
5. Fylgjast með vöxtum, efnahagsspám og neysluvísum reglulega.

Niðurstaða

Það er ekki víst að kreppa sé í kortunum – en enginn ætti að útiloka þann möguleika. Með því að fylgjast með lykilvísum á borð við vaxtakúrfu, atvinnuleysi, hlutabréfamarkaði og neysluhegðun má átta sig á hvenær ástandið er að breytast.

Við lifum á tímum óvissu, en vel upplýstur fjárfestir er alltaf betur í stakk búinn til að sigla í gegnum sveiflur og nýta tækifæri – jafnvel á meðan aðrir bregðast við af ótta.